„Od matrycy do odbitki, jak poprzez grafikę przybliżać uczniom świat sztuki?”

O tym, jak doświadczenie, eksperyment i własnoręczne działanie mogą pomóc oswoić sztukę i galerię.

Jak zainteresować młodego odbiorcę sztuką, jeśli nie zna języka, którym posługuje się artysta? Jak sprawić, żeby wizyta w galerii nie była tylko nudnym oglądaniem prac i słuchaniem informacji?

Jednym ze sposobów może być odejście od samego oglądania i zaproszenie ucznia do działania. Taką drogę przetestowaliśmy w projekcie „Ślady i spotkania- działania edukacyjne wokół 19.Międzynarodowego Triennale Małe Formy Grafiki, Polska- Łódź 2026”.

Zaprosiliśmy do nas edukatorów, nauczycieli, terapeutów, przedstawicieli i członków stowarzyszeń, fundacji, jednym słowem osoby, które na co dzień nie zajmują się grafiką.

Rozpoczęliśmy od rozmów- spotkań konsultacyjnych – by dowiedzieć się, co możemy zrobić, jako instytucja kultury, żeby być przyjaznym miejscem, w którym można poznać sztukę, czegoś się nauczyć, dobrze się czuć i przede wszystkim chcieć do niej wracać.

Po rozmowach przyszedł czas na praktykę – spotkania z artystami i specjalistami od grafiki, eksperymentowanie z matrycą, fakturą, linią i odbitką. Uczestnicy sami przekonali się, że grafika nie jest niedostępną dziedziną, ale czymś, co można poznawać poprzez działanie.

Podczas spotkań uczestnicy poznali tajniki druku wypukłego i wklęsłodruku, w tym także techniki, które można było powtórzyć w warunkach domowych- wystarczył karton z mleka, igły, farba drukarska i można było spróbować swoich sił w suchej igle. Przy drukowaniu odbitek z akwaforty użyliśmy z powodzeniem maszynki do makaronu.  Ważna była jednak nie tylko sama technika, ale możliwość zobaczenia całego procesu – od przygotowania matrycy po moment zrobienia odbitki.

Kiedy idziemy na wystawę do galerii sztuki widzimy efekt, ale nie widzimy całej drogi, która do niego prowadzi.

Kiedy oglądamy grafikę na wystawie, widzimy przede wszystkim gotową odbitkę. Nie widzimy matrycy, kolejnych prób, przygotowania papieru, farby, nacisku, błędów i decyzji, które doprowadziły do powstania dzieła.

Jakie są zalety tworzenia grafiki na zajęciach z uczniami?

• grafika pozwala zobaczyć proces powstawania dzieła;
• jest w niej element eksperymentu i przypadku;
• nie trzeba zaczynać od „ładnego rysowania”;
• efekt końcowy bywa nieprzewidywalny i może być zaskakujący;
• można pracować z linią, fakturą, powtarzalnością, odbiciem.

Nieudana odbitka nie musi oznaczać nieudanego działania. Może być kolejnym etapem poszukiwania. Z jednej matrycy możemy wykonać przecież wiele odbitek!

Praca z grafiką może rozwijać:

• uważność,
• cierpliwość,
• kreatywność i gotowość do eksperymentowania,

może pozwalać na akceptację błędu i przypadku.

Od stempla do grafiki warsztatowej

stempel → matryca → odbicie → eksperyment → grafika

Zanim uczeń pozna takie trudne słowa jak linoryt (druk wypukły) lub akwaforta (wklęsłodruk), zna przecież doskonale technikę stemplowania. Stempel jest jednym z najprostszych sposobów na wyjaśnienie tego, czym jest grafika – że musimy mieć przygotowaną formę, musimy nanieść na nią farbę i przenieść, czyli po prostu odbić obraz na papier.

To proste doświadczenie można potraktować jako pierwszy krok do rozmowy o grafice warsztatowej- o matrycy, o odbijaniu, powtarzalności, różnicy między formą, z której drukujemy – czyli matrycą, a powstałym obrazem – czyli odbitką.

Można zacząć od prostego doświadczenia- zrobić ślad– stempel, odbić go na papierze i zobaczyć co się wydarzy. Dopiero potem pojawiają się pytania, czym jest matryca, czym odbitka, dlaczego obraz się odwraca? Czym różni się jedna technika od drugiej? Co jest przypadkiem, a co świadomą decyzją twórcy?

Dla młodego odbiorcy różnica między „zobaczyć grafikę” a „spróbować zrobić grafikę” może być znacząca. Własne doświadczenie pozwala lepiej zrozumieć, że dzieło nie pojawia się nagle jako gotowy obraz. Jest wynikiem szeregu działań, decyzji, prób, eksperymentów i czasem także przypadków.

Od warsztatu do galerii

Uczestnicy projektu „Ślady i spotkania” podczas warsztatów graficznych najpierw poznali techniki, potem sami tworzyli grafiki a następnie zobaczyli swoje prace jako część wystawy w galerii.

Na wystawie w sali warsztatowej pokazaliśmy matryce, odbitki, narzędzia, zdjęcia z działań, proces twórczy i zaprosiliśmy innych do oglądania efektów pracy.

Galeria sztuki może być miejscem, w którym nie tylko oglądamy gotowe dzieła, ale również pytamy, eksperymentujemy, dotykamy materiałów i rozmawiamy o tym, jak sztuka powstaje.

Doświadczenie własnej pracy z matrycą zmienia także sposób patrzenia na profesjonalną grafikę. Kiedy wiemy, ile decyzji i pracy kryje się za niewielką odbitką, inaczej patrzymy na dzieła prezentowane w galerii.

Właśnie taki był jeden z celów „Śladów i spotkań” – przygotowanie odbiorców do bardziej świadomego spotkania z grafiką prezentowaną podczas 19. Międzynarodowego Triennale Małe Formy Grafiki.

Od października 2026 roku będzie można zobaczyć wystawę finałową Triennale w Ośrodku Propagandy Sztuki w Łodzi i wystawy towarzyszące w pozostałych przestrzeniach Miejskiej Galerii Sztuki. Ważnym punktem projektu będą działania edukacyjne wokół Triennale: oprowadzania po wystawie, spacery, warsztaty dla różnych grup odbiorców. Będą również dostępne materiały edukacyjne w formie mini przewodnika po grafice dla nauczycieli i edukatorów.

Więcej informacji na naszej stronie internetowej i w mediach społecznościowych (www.mgslodz.pl).

Projekt „Ślady i spotkania – działania edukacyjne wokół 19. Międzynarodowego Triennale Małe Formy Grafiki, Polska- Łódź 2026” jest finansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego oraz współfinansowany ze środków Miasta Łodzi.